Jak powstaje astma aspirynowa?

1. Co to jest astma aspirynowa?

Astma aspirynowa to przewlekłe schorzenie dolnych dróg oddechowych z współistnieniem przewlekłego zapalenia nosa i zatok z polipami oraz nadwrażliwości na aspirynę oraz inne niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Inne określenia tej choroby to triada aspirynowa, zespół Samtera lub Widala (od nazwisk lekarzy, którzy po raz pierwszy opisali to schorzenie).
W 2019 roku zespół ekspertów Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej biorąc pod uwagę obraz choroby oraz czynniki ją zaostrzające zalecił używanie nazwy N-ERD (NSAIDs- Exacerbated Respiratory Disease), czyli „Choroba dróg oddechowych zaostrzana przez niesteroidowe leki przeciwzapalne”.

2. Objawy astmy aspirynowej.

  • ostre objawy pojawiające się po przyjęciu aspiryny lub innych NLPZ,
  • objawy przewlekłe astmy i zapalenia zatok występujące niezależnie od przyjmowania ww. leków.
  1. Typowa reakcja natychmiastowa występuje po 0,5 do 2,5 godziny po przyjęciu NLPZ (takich jak np.: aspiryna, ibuprofen, naproksen, diklofenak, ketoprofen) i objawia się:
    • uczuciem zatkania nosa i lejącym katarem,
    • dusznością, kaszlem, świstami,
    • objawami skórnymi (wysypka, pokrzywka, zaczerwienienie).

U niektórych chorych objawy mogą narastać szybko, prowadząc do ciężkiego skurczu oskrzeli, a nawet utraty przytomności.

  1. Objawy astmy, występujące przewlekle (niezależnie od przyjmowania NLPZ):
    • napadowa duszność, głównie wydechowa (niekiedy odczuwana jako ściskanie w klatce piersiowej),
    • świszczący oddech,
    • suchy, napadowy kaszel.
  1. Chorzy z astmą aspirynową zgłaszają ponadto uporczywe objawy związane z obecnością przewlekłego zapalenia zatok i polipów nosa. Dominują:
    • uczucie zatkania i obrzęku błony śluzowej nosa,
    • ból i ucisk w okolicy zatok,
    • wydzielina z nosa,
    • zaciek na tylnej ścianie gardła,
    • utrata węchu.

3. Co powoduje astmę aspirynową?

Przełomowe badania profesora Andrzeja Szczeklika wykazały, że istotą nadwrażliwości na aspirynę u pacjentów z astmą aspirynową są farmakologiczne właściwości leków, a mianowicie zdolność hamowania cyklooksygenaz (COX) – enzymów metabolizujących kwas arachidonowy. Według „hipotezy cyklooksygenazowej”, hamowanie COX-1 przez aspirynę lub inne leki o podobnym działaniu wyzwala mechanizmy produkcji prowadzące do ataku astmy lub zaburzeń funkcji górnych dróg oddechowych (blokada nosa, wyciek z nosa).

Przewlekłe zapalenie oskrzeli (astma) oraz górnych dróg oddechowych (nos, zatoki) toczy się niezależnie od przyjmowania lub unikania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). U jego podłoża leżą, prawdopodobnie dziedzicznie uwarunkowane, zaburzenia metabolizmu kwasu arachidonowego (m in. zwiększona produkcja leukotrienów). W wywoływaniu i podtrzymywaniu tego procesu istotną rolę odgrywają czynniki zakaźne
(infekcje wirusowe i bakteryjne).

Astma aspirynowa częściej występuje u kobiet i jest zwykle diagnozowana w 3-4 dekadzie życia, a objawy ze strony górnych dróg oddechowych (zapalenie zatok, polipy) zazwyczaj poprzedzają wystąpienie astmy. U większości chorych pierwsze objawy nadwrażliwości na NLPZ pojawiają już w trakcie trwania przewlekłej choroby dróg oddechowych, ale u niektórych mogą być pierwszym sygnałem początku choroby. U części chorych stwierdza się także objawy nadwrażliwości na alkohol.

Objawy astmy oraz przewlekłego zapalenia zatok utrzymują się nawet przy unikaniu ekspozycji na NLPZ. U chorych z astmą aspirynową dwukrotnie częściej niż w ogólnej populacji astmy, stwierdza się ciężką oraz niekontrolowaną chorobę. Szczególnie dokuczliwy jest także nawracający charakter zmian przerostowych w zatokach (polipów), objawiający się szybkim i wielokrotnym nawrotem polipów po operacjach laryngologicznych.

4. Rozpoznanie astmy aspirynowej

Jednoznaczny wywiad kilku epizodów występowania objawów oskrzelowych lub nosowych w ciągu 1-2 godzin po przyjęciu NLPZ u pacjenta z astmą rozpoznaną w wieku dorosłym oraz obecność nawracających polipów nosa mogą być wystarczające do zdiagnozowania astmy aspirynowej. Dodatkowymi objawami wskazującymi na to rozpoznanie jest nietolerancja alkoholu oraz eozynofilia w krwi (oceniana na podstawie morfologii krwi z rozmazem). Jednak poleganie wyłącznie na wywiadzie, może być niewystarczające, zatem w niektórych przypadkach w celu ustalenia diagnozy konieczne jest wykonanie próby prowokacyjnej z aspiryną.